ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ

ਵਖ-ਵਖ ਰੂਪਕਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਯੋਗੀ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ, ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਤਕ ਦੇ ਸਫਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਸ ਪਦੇ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਵਰਣਨ ਅਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਰੰਭ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੇਤ ਮਹੀਨਾ ਬੜਾ ਹੀ ਰਮਣੀਕ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭੌਰੇ ਬੇਹੱਦ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਆਪਣੇ ਭਰ ਜੋਬਨ ’ਤੇ ਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਿਆਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਾਂਘਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਭਾਵ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆ ਵਸੇ।

ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਘਰੇ ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜਗਿਆਸੂ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸੱਲ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਤਨ ਸਮਰੱਥਾਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਅੰਬ ਦੇ ਬੂਟੇ ਉੱਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੋਈ ਕੋਇਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵੀ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਏਨਾ ਤਿੱਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਆਰ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਲਈ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭੌਰੇ ਦੇਖ ਕੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਏਨਾ ਅਸਹਿ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜੀਣਾ ਹੀ ਮਰਨ ਸਮਾਨ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ।

ਪਦੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਗਿਆਸੂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਮਾਲਕ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਕ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਨੂੰ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।