ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ

ਇਸ ਪਦੇ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸੂ ਮਨ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਵਣ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਦੀ ਝੜੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ! ਤੂੰ ਵੀ ਰਸ ਮਾਣ, ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।

ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਤਨ-ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਬੜਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਹ ਕੀ ਕਰੇ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਫਿਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਪਿਆਰਾ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਣ ਦੀ ਵੀ ਅਜੇ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸੂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਏਨਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਡਰ ਕਾਰਣ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਦੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਪਤੀ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਇਕੱਲਤਾ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਪੁੱਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਗਹਿਰੇ ਸਦਮੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁਖ ਮਰਨ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਬਾਝੋਂ ਵਿਯੋਗੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਨੀਂਦ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ ’ਤੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਵਸਤਰ ਵੀ ਸੁਖ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੁਖ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਦੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਹਾਗ ਉਹੀ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।