ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ

ਦੇਹੀ ਉਪਰੰਤ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਗਲੀ ਖ਼ਲਕਤ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਤਿ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੋਤਿ ਦਾਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਗੁਹਜ ਭਾਵ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਨਾ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਤੇਰਾ ਰੂਪੁ ॥

ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਰੀਵ ਸੂਝ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖੋ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੈ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਰੂਪ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਗਲੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਅਦਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੁਗਾਲਤੇ ਵਸ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸੇ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ੀ ਹੋਈ ਸੁਵੱਲੀ ਨਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਛਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸੱਚ ਬਾਬਤ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਗੈਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ।

ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁਖ ਦੇ ਨੇਤਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਹ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਅਦਿੱਖ ਸੱਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦਿਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆਂ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।